Οι Υπνοβάτες Ι-1888, Πάσενοβ η ο Ρομαντισμός

Το πρόταγμα του Διαφωτισμού που κυριάρχησε κατά τον 18^ο αιώνα και το πρώτο ήμισυ του 19^ου αιώνα εδραζόταν, σύμφωνα με τον Isaiah Berlin (Οι ρίζες του Ρομαντισμού, Scripta, 2000), σε τρεις βασικές αποδοχές:

α) ότι όλα τα ερωτήματα έχουν μία λογική απάντηση,

β) ότι μπορεί να εξευρεθεί μία μέθοδος η οποία να δίνει απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά και

γ) ότι όλες αυτές οι απαντήσεις βρίσκονται εν αρμονία, πράγμα που σημαίνει οι απαντήσεις που θα πάρουμε εάν εφαρμόσουμε τη σωστή μέθοδο όχι μόνο δεν μπορούν να αλληλοαναιρούνται, αλλά θα μας οδηγήσουν στην πληρέστερη κατανόηση του κόσμου που μας περιβάλλει.

Η ιδέα της αέναης προόδου, η οποία μπορεί να επιτευχθεί θέτοντας τα κατάλληλα ερωτήματα και παίρνοντας απαντήσεις οι οποίες σταδιακά αλλά νομοτελειακά θα συμπληρώσουν το παζλ του κόσμου, καθώς και η συνακόλουθη ανάδυση της ιδέας του ατόμου οδήγησαν στη ριζική αλλαγή του αξιακού συστήματος της κεντρικής Ευρώπης κατά το δεύτερο ήμισυ του 19^ου αιώνα. Ακριβώς αυτήν τη διαδικασία υποβάθμισης των κληρονομημένων αξιών και την ανάδυση ενός νέου αξιακού συστήματος εξετάζει στην τριλογία «Οι Υπνοβάτες» ο Χέρμαν Μπροχ.

Ο ήρωας του πρώτου τόμου Γιοακίμ Πάσενοβ ζει σε έναν κόσμο που δεν καταλαβαίνει γι’ αυτό και είναι βαθιά ανασφαλής. Συναισθηματικά προσηλωμένος ό ίδιος σε κληρονομημένες αξίες οι οποίες σταδιακά στερούνται περιεχομένου, καταφεύγει στην ασφάλεια που του παρέχει η στρατιωτική στολή «αφού ο άνθρωπος που φοράει στολή είναι διαποτισμένος από τη συνείδηση ότι έτσι εκπληρώνει το χαρακτηριστικό τρόπο ζωής της εποχής του, εξασφαλίζοντας ταυτοχρόνως και τη σιγουριά της ίδιάς του της ζωής» (σ. 39). Άλλωστε όπως αναφέρει ο Κούντερα (Η τέχνη του μυθιστορήματος, Εστία, 2005) «η στολή είναι η βεβαιότητα του καθολικού μπροστά στην αβεβαιότητα του ατομικού. Όταν οι αξίες, άλλοτε τόσο σίγουρες, έχουν τεθεί υπό αμφισβήτηση, εκείνος που δεν ξέρει να ζήσει χωρίς αυτές οχυρώνεται μέσα στην καθολικότητα της στολής του, λες κι είναι η στολή αυτή το τελευταίο κατάλοιπο της υπερβατικότητας, ικανό να τον προστατέψει από την παγωνιά του μέλλοντος, όπου δεν θα υπάρχει τίποτε άξιο σεβασμού» (σ. 62-63).

Ο Πάσενοβ δεν έχει επαφή με τον πραγματικό κόσμο που τον περιβάλλει. Ο κόσμος αυτός δεν είναι πλέον σύμφωνος με τις αξίες που ο ίδιος ασπάζεται. Ωστόσο, ο  αναίτιος αυτός κόσμος τού μιλάει. Είναι χαρακτηριστική η σκηνή όπου ο Γιοακίμ καθισμένος στην εκκλησία του χωριού που γεννήθηκε φαντάζεται την Αγία Οικογένεια και στη θέση της Παρθένου «βλέπει» την Ελίζαμπετ, σύμβολο οικογενειακής γαλήνης, έτοιμης να του παρέχει την ασφάλεια που τόσο απελπισμένα αναζητά.

Τα πρόσωπα του Μπροχ δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν έναν κόσμο όπου ο Θεός έχει εγκαταλείψει τη θέση του και στο καινούριο αξιακό σύστημα που αναδύεται το καλό και το κακό δεν είναι σαφώς διαχωρισμένα. Βρίσκονται σε σύγχυση και έτσι τα πάντα μεταμορφώνονται μπροστά στα μάτια τους σε σύμβολα. (η Ελίζαμπετ σε σύμβολο οικογενειακής γαλήνης, ο Μπέρτραντ σε σύμβολο του κακού).

Το μυθιστόρημα του Μπροχ είναι ένα δάσος από σύμβολα, με ήρωες φορείς διαφοροποιημένων αξιακών συστημάτων που κινούνται υπνοβατώντας σ’ έναν κόσμο που δεν αναγνωρίζουν. Ο Μπροχ με ύφος πλήρως αποστασιοποιημένο από τα τεκταινόμενα, εναλλάσσοντας δοκιμιακό και μυθιστορηματικό λόγο, καταφέρνει να αποτυπώσει την αγωνία του ανθρώπου που την ίδια στιγμή που αρχίζει να έχει συνείδηση του εαυτού του δεν μπορεί να αναγνωρίσει τον κόσμο που τον περιβάλλει.  

Γιατί διαβάζουμε;

Αντιγράφω από το κείμενο του Δημοσθένη Κούρτοβικ στα Νέα του Σαββάτου 11/4/2009

"....Οι άνθρωποι σήμερα διαβάζουν για έναν σωρό λόγους, όχι όμως για εκείνους που η αθωότητα ή η αφέλεια προηγούμενων εποχών είχαν αναγορεύσει σε σκοπό της ανάγνωσης: την καλλιέργεια του πνεύματος και την ανάταση της ψυχής. Θα μου πείτε ότι αυτό ήταν κάτι πολύ γενικόλογο και θα έχετε δίκιο. Ακριβώς, όμως, η γενικολογία της περιγραφής του σκοπού μαρτυρεί την πελώρια σημασία που δινόταν άλλοτε στο διάβασμα. Η ανάγνωση ήταν προϋπόθεση για τη γενική βελτίωση του ανθρώπου και της κοινωνίας, ο δείκτης της ποιότητας ενός πολιτισμού.

Σήμερα, με τον κατακερματισμό των κοινωνιών σε ομάδες «ταυτοτήτων», έχουν κατακερματιστεί και οι λειτουργίες της ανάγνωσης. Συγγραφείς, εκδοτικοί οίκοι, βιβλιοπωλεία, ιστότοποι ειδικεύονται ολοένα περισσότερο στην παραγωγή και τη διακίνηση κειμένων που απευθύνονται κυρίως, αν όχι αποκλειστικά, σε κάποια από αυτές τις ομάδες, κείμενα σχεδιασμένα έτσι ώστε να κωδικοποιούν, να μεγεθύνουν και, συνειδητά ή όχι, να απολυτοποιούν την ιδιαιτερότητα της μιας ή της άλλης. ΄Εχουμε, έτσι, βιβλία οικολογικής ευαισθησίας, βιβλία εθνοτικής ευαισθησίας, βιβλία γκέι, λεσβιακής και τρανσέξουαλ ευαισθησίας, βιβλία εσωτεριστικής ευαισθησίας κ.λπ. κ.λπ, ώστε φτάνουμε στη μεγαλύτερη από όλες αυτές τις κατηγορίες, που δεν είναι άλλη από τα βιβλία γυναικείας ευαισθησίας. Η ειδοποιός διαφορά τέτοιων βιβλίων από τις παραδοσιακές κατηγορίες ειδικών εκδόσεων, όπως π.χ. τα τεχνικά εγχειρίδια ή οι οδηγοί μαγειρικής, είναι ότι δεν αφορούν μια επιμέρους δραστηριότητα, ιδιότητα ή ενδιαφέρον του υποψήφιου αναγνώστη, αλλά τη συγκρότηση (πραγματική, υποθετική ή επιθυμητή) ολόκληρης της συνείδησής του. Είναι βιβλία που φιλοδοξούν να εκφράσουν μια «ταυτότητα».

Αλλά μπορεί να δυσπιστήσει κάποιος σ΄ αυτή την ταξινόμηση, επειδή αισθάνεται πως αφήνει έξω μεγάλες κατηγορίες βιβλίου. Ας δούμε, λοιπόν, το φαινόμενο από μια άλλη οπτική γωνία, που προσφέρει μια πανοραμικότερη εικόνα. Αντί για ταυτοτικές ομάδες, ας παρατηρήσουμε την ατομική αναγνωστική συμπεριφορά.

Γιατί διαβάζουμε σήμερα (βιβλία ή οποιουδήποτε άλλου είδους κείμενα); ΄Ενας στόχος είναι η ενημέρωση, δηλαδή η τεχνική μορφή της γνώσης. ΄Ενας δεύτερος η διασκέδαση, συνήθως με την έννοια του χαβαλέ ή του σκοτώματος της ώρας. ΄Ενας τρίτος η αναζήτηση συμβουλών επιτυχίας ή ευτυχίας, που παρέχονται από ειδικούς ή «ειδικούς» με την αύρα ενός γκουρού (σ΄ αυτούς περιλαμβάνονται και οι στρατιές των λογοτεχνών της παραμυθίας, που πρότυπό τους, έστω και ανομολόγητο ή ασύνειδο, είναι ο Κοέλιο). ΄Ενας τέταρτος η αυτοεπιβεβαίωσή μας, μέσα από τη θετική παρουσίαση της επιμέρους κοινότητας (σεξουαλικής, αθλητικής κ.λπ.) της οποίας είμαστε μέλη. Υπάρχουν και άλλα αναγνωστικά κίνητρα. Ψάξτε το όμως μόνοι σας και θα διαπιστώσετε ότι η συντριπτική πλειονότητα των αναγνωστικών πράξεων σήμερα ανήκουν σε μία από αυτές τις τέσσερις κατηγορίες. Οι οποίες μάλιστα σπάνια συνδυάζονται, έχουν όμως κάτι κοινό: την εργαλειακή αντιμετώπιση της ανάγνωσης, την αναγωγή της σε μια εντελώς συγκεκριμένη δράση με άμεσο αποτέλεσμα.

Αυτή η στάση διαχέεται ακόμα και σε πολλές από εκείνες τις ολοένα περιθωριακότερες αναγνωστικές ομάδες που θεωρούν ότι αντιστέκονται σε τέτοιες εξειδικευμένες λειτουργίες της ανάγνωσης και ότι διατηρούν την παράδοση του καλού βιβλίου στην ευγενέστερη μορφή της. Πάρτε για παράδειγμα τους εστέτ. Παλιότερα περιέγραφαν τους αναγνωστικούς προσανατολισμούς τους ως αναζήτηση του Ωραίου. Σήμερα τους περιγράφουν ως αναζήτηση της απόλαυσης. Η μετατόπιση είναι σημαδιακή: είναι η κίνηση από το βάθος (ένα κάποιο βάθος, τέλος πάντων) προς την επιφάνεια. ΄Ολοι μας, βέβαια, θέλουμε να απολαμβάνουμε τα βιβλία που διαβάζουμε. Η απόλαυση, όμως, είναι μια περιληπτική έκφραση για πολύ διαφορετικούς κυματισμούς της ψυχής μας, που η ανάλυση και η ερμηνεία τους μας οδηγούν στα βαθύτερα στρώματα του είναι μας- και, μέσω αυτών, στα βαθύτερα στρώματα του βιβλίου που τους προκάλεσε. Όταν η απόλαυση, ως σκοπός, παρουσιάζεται αποσυνδεμένη από αυτά τα βάθη, ο λεπταίσθητος αναγνώστης εξομοιώνεται με τον γκουρμέ ή, ακόμα χειρότερα, με τον ηδονοθήρα καταναλωτή που παρήγαγε η κουλτούρα του lifestyle.

.........Το ζήτημα, λοιπόν, είναι σήμερα αυτό που ήταν πάντοτε: η επίδραση της ανάγνωσης στη διαμόρφωση της συνείδησης και της ζωής των αναγνωστών. Αν το διάβασμα φαίνεται να μην έχει την πρωτεύουσα σημασία που είχε άλλοτε, δεν είναι επειδή οι άνθρωποι διαβάζουν λιγότερο, αλλά επειδή επηρεάζονται λιγότερο στη ζωή τους από αυτά που διαβάζουν..... "

Το πρόβλημα δεν είναι, λοιπόν, ότι δεν διαβάζουμε αλλά ότι δεν επηραζόμαστε από αυτά που διαβάζουμε. Έχουμε μετατρέψει το διάβασμα σε must του lifestyle. Διαβάζουμε γιατί αυτό επιβάλλει η κοινωνική μας θέση ως καλλιεργημένοι μικροαστοί, όπως περίπου γυμναζόμαστε από Απρίλιο εώς Ιούνιο για να βγούμε πιο σικ στις παραλίες. Η νέα μιντιακή κουλτούρα έχει οικειοποιηθεί το διαβασμα ως άλλοθι για τα σκουπίδια που μας σερβίρει καθημερινά μετατρέποντας το βιβλίο σε μέσο ανάδειξης μιας συγκεκριμένης"ταυτότητας" που χαρακτηρίζει δήθεν τα καλλιεργημένα άτομα με ευαισθησίες που αναζητούν σε αυτό την ψυχανάλυση, τη φυγή (αχ αυτό το ταξίδι είναι το απωθημένο μιας ολόκληρης γενιάς) ή τις πρακτικές συμβουλές σε επιμέρους θέματα. Η λειτουργία της αναγνωσης σήμερα όμως θα έπρεπε να παρέχει τα εργαλεία για την ερμηνεία αυτής της φρενίτιδας που ονομάζεται μεταβαλλόμενη πραγματικότητα και να προσφέρει μια καινούρια θέαση του κόσμου, όσο πομπώδες κι αν ακούγεται αυτό. Και πάνω απ' ολα να συμβάλλει στη διαμόρφωση της συνείδησης του ατόμου κτυπώντας τον δυνατά στο στομάχι.

Όμιλος Φίλων Βιβλίου

Οι λέσχες ανάγνωσης είναι ένα σχετικά νέο φαινόμενο στην πολιτισμική ζωή διαφόρων χωρών που αναπτύσσεται όμως ραγδαία. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ) υπάρχουν ήδη πάνω από διακόσιες λέσχες ανάγνωσης στην Ελλάδα, ενώ ο αριθμός τους ξεπερνά τις 50.000 στην Ευρώπη και τις 500.000 στην Αμερική.

Κατ’ αρχάς πώς λειτουργεί μία λέσχη ανάγνωσης; Τα άτομα που την αποτελούν, που για λόγους εύρυθμης λειτουργίας δεν πρέπει να είναι λιγότερα από πέντε αλλά ούτε και περισσότερα από δώδεκα, συγκεντρώνονται μια φορά τον μήνα και μέσα σε ένα όμορφο και φιλικό κλίμα συζητούν για ένα βιβλίο το οποίο έχουν επιλέξει προηγουμένως να διαβάσουν. Το βιβλία που θα συζητηθούν αποφασίζονται από τα ίδια τα μέλη.

Οι περισσότερες Λέσχες καταπιάνονται γενικά με τη λογοτεχνία, ωστόσο, δεν λείπουν και οι θεματικές Λέσχες Ανάγνωσης, αυτές δηλαδή που ασχολούνται με πιο εξειδικευμένα θέματα όπως τα Μαθηματικά, το αστυνομικό μυθιστόρημα, ή την Αρχαία Γραμματεία

Σε μία λέσχη ανάγνωσης μπορούν να πάρουν μέρος όσοι αγαπούν το διάβασμα και θέλουν να μοιραστούν τη συγκίνηση, τον προβληματισμό ή ακόμα μερικές φορές και τη δυσαρέσκεια που ένιωσαν διαβάζοντας ένα βιβλίο με άλλους ανθρώπους.

Κάποιοι απλοί κανόνες για τη σωστή διεξαγωγή της συζήτησης στα πλαίσια της συνάντησης της ομάδας, όπως η ύπαρξη ή μη ενός συντονιστή, όχι απαραίτητα του ιδίου κάθε φορά, ή η ενθάρρυνση όλων να συμμετέχουν ενεργά στη συζήτηση, μπορεί να τεθούν εξ αρχής έτσι ώστε να διασφαλιστεί η σωστή λειτουργία της ομάδας.

Μια λέσχη ανάγνωσης με τις πιο πάνω προδιαγραφές λειτουργεί εδώ και ένα χρόνο στη Λεμεσό. Η εμπειρία από τη λειτουργία της δικής μας ομάδας, στην οποία δώσαμε το όνομα Όμιλος Φίλων Βιβλίου είναι πολύ θετική. Εκτός από το ότι έχουμε διαβάσει πέραν των δώδεκα βιβλίων η κοινωνικοποίηση που προωθήθηκε και αναπτύχθηκε μεταξύ των μελών είναι ένα πολύ θετικό στοιχείο. Η ανάγνωση από μόνη της συνιστά για τον αναγνώστη μία μοναχική απόλαυση. Ως εκ τούτου ο κάθε αναγνώστης της ομάδας προσεγγίζει το βιβλίο από άλλη οπτική γωνία με αποτέλεσμα κατά τη συζήτηση να καταθέτει μια διαφορετική άποψη. Οι διαφορετικές απόψεις που εκφέρονται και η συζήτηση που ακολουθεί συμβάλλουν ουσιαστικά στην πιο ολοκληρωμένη θεώρηση του βιβλίου που επιλέχθηκε.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις λέσχες ανάγνωσης ή και τη δημιουργία μιας τέτοιας ομάδας, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να επισκεφθούν την ιστοσελίδα του ΕΚΕΒΙ (http://www.ekebi.gr/) ή να επικοινωνούν με τον Τώνη Κουντούρη (0035799 346424).


Όμιλος Φίλων Βιβλίου

Οι Αλήθειες των Άλλων

Διάβασα με κάποια επιφύλαξη παρά τα θετικά σχόλια που παρουσιάστηκαν στο τύπο, το τελευταίο βιβλίο του Θέμελη "Οι αλήθειες των άλλων". Η δική μου η αλήθεια είναι ότι είχα γοητευθεί από τα πρώτα του βιβλία την "Αναζήτηση" και την "Αναλαμπή" αλλά αυτό έγινε πριν από χρόνια και δυστυχώς δεν επαναλήφθηκε με τα επόμενα.
Το βιβλίο καταρχάς διαβάζεται εύκολα, σχεδόν απνευστί. Αυτό βέβαια δεν προδικάζει και τη λογοτεχνική του αξία ούτε και την αναιρεί. Ας ξεκινήσω με λίγα λόγια για την πλοκή του βιβλίου. Αντιγράφω από την πολύ καλή παρουσίαση της Αναγνώστριας(http://anagnostria.blogspot.com/
"Βρισκόμαστε στο Αϊβαλί, τις αρχαίες Κυδωνίες, ένα χρόνο μετά τη συμφορά του '22. Η πόλη είναι έρημη. Ανάμεσα στους λίγους Έλληνες που έχουν απομείνει είναι ο ηλικιωμένος Μανόλης Λινός και ο συνονόματος εγγονός του, που όμως με ψεύτικα χαρτιά είχε καταφέρει να πολιτογραφηθεί Τούρκος με το όνομα Μεχμέτ. Στο υπόγειο του σπιτιού τους φυλάνε 4 μπαούλα γεμάτα από βιβλία, έγγραφα, αρχεία, όλη την ιστορία του Ελληνισμού των Κυδωνιών, ψάχνοντας τρόπο να τα διασώσουν και να τα μεταφέρουν στην Ελλάδα. Μαζί μ' αυτά κι ένα παλιό χειρόγραφο που το περιεχόμενό του ανατρέπει την ηρωική εικόνα του τελευταίου Βυζαντινού αυτοκράτορα, υποστηρίζοντας ότι ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος δεν θυσιάστηκε, αλλά μεταμφιεσμένος έφυγε κρυφά από την Πόλη.
Στο Αϊβαλί αρχίζουν να καταφθάνουν καραβιές με Τούρκους από τη Μυτιλήνη, την Κρήτη και αλλού. Είναι ο περίφημος "μπουμπαντελές", η ανταλλαγή πληθυσμών που έχει συμφωνηθεί. Σιγά-σιγά το Αϊβαλί εκτουρκίζεται. Όμως ο παππούς Μανόλης αρνείται να φύγει. Γι 'αυτόν η φυγή από τον τόπο του είναι χειρότερη από το θάνατο, γι' αυτό και τον προτιμά και τον επιλέγει.
Ο εγγονός κατορθώνει με τη βοήθεια ενός Τούρκου φίλου του, του Ισμαήλ, να φύγει σώζοντας και τα μπαούλα και το χειρόγραφο που δεν αποχωρίζεται ποτέ. Στη Μυτιλήνη θα συναντήσει τους δικούς του. Οι σκηνές της προσφυγιάς, η αντίδραση των ντόπιων, ο ξεπεσμός των ανθρώπων που ως χτες ήταν άρχοντες στον τόπο τους και σήμερα ψωμοζητάνε, ίσως να μη λένε τίποτα στους σημερινούς Έλληνες....."

"....Από κει και πέρα το μυθιστόρημα προχωρεί γοργά, κάνοντας σταθμούς ανά δεκαετία και φτάνοντας ως το 1958. Ο Μεχμέτ, ως Μανόλης πια, κατορθώνει να πάει στην Αθήνα, να σπουδάσει και τον συναντάμε στην Κομοτηνή να διδάσκει στο εκεί Γυμνάσιο. Το μυστικό του χειρογράφου δεν έχει πάψει ποτέ να τον βασανίζει. Σε μια σχολική γιορτή για την 25η Μαρτίου το αποκαλύπτει, με αποτέλεσμα να εκδιωχθεί και να φυγαδευτεί με τη βοήθεια ενός φίλου του Εβραίου. Κανείς δεν είναι έτοιμος να δεχτεί μια "άλλη αλήθεια". Στη συνέχεια το χειρόγραφο θα αποτελέσει το θέμα της διδακτορικής διατριβής του γιου του Μανόλη, ο οποίος σπουδασμένος στο εξωτερικό θα προχωρήσει πιο πέρα, παίρνοντας θέση και στο περίφημο θέμα της αδιάλειπτης συνέχειας ή μη του Ελληνισμού.
Η αλήθεια για το τέλος του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου δεν είναι η μόνη που υπονομεύεται στο βιβλίο, άλλωστε αυτή είναι ένα συγγραφικό εύρημα. Υπονομεύεται ακόμη η αλήθεια των Ελλήνων, όταν αυτός που τον βοηθάει στο Αϊβαλί είναι ο Τούρκος Ισμαήλ, η αλήθεια των Εβραίων, όταν αυτός που τον σώζει στην Κομοτηνή είναι ο Εβραίος Αμπαχέρ, η αλήθεια της σεξουαλικής διαφορετικότητας, η αλήθεια των άλλων στον Εμφύλιο , όταν ο πιο στενός του φίλος, ο Αυγέρης, που ανήκει στο ΕΑΜ προδίδεται από πρόσωπο που πιστεύει στη δική του αλήθεια."

Η εντύπωση που απεκόμισα διαβάζοντας το βιβλίο είναι ότι ο Θέμελης επέλεξε να ασχοληθεί με ένα "επίκαιρο" θέμα χωρίς, ωστόσο να το έχει επεξεργαστεί επαρκώς. Είναι γεγονός ότι στο βιβλίο υπάρχουν ιστορίες που αναφέρονται στις αλήθειες των άλλων, στη διαφορετική αλήθεια. (ο αναγκαίος "εκτουρκισμός" του εγγονού Μανόλη, η υφέρπουσα ομοφυλοφιλία του Ισμαήλ, η αλήθεια της Ρούσας, η αλήθεια που κρύβουν τα μπαούλα, η αλήθεια του Τόυνμπη, η αλήθεια του Αυγέρη κ.α.).

Ο κεντρικός ήρωας και αποδέκτης γύρω από τον οποία υφαίνεται ο ιστός αυτών των ιστοριών έιναι ο Μανόλης Λινός, ο οποίος, ωστόσο, δεν φαίνεται να επηρεάζεται και πολύ απ' ολα αυτά.
Πώς επηρέασε την μετέπειτα ζωή του η Αλήθεια της ζωής του ως "Τούρκου";
Η Αλήθεια της συνύπαρξης με τον Άλλο Ισμαήλ μετατράπηκε απλά σε ένα πήλινο δοχείο που δόθηκε τελικά στη Γεννάδειο;
Και η Αλήθεια της Ρούσας; Γιατί δεν γίνεται καθολου αναφορά στην κοινή τους ζωή παρά μόνο υπαινιγμοί για την επίδραση που συνεχίζει να ασκείη γυναίκα αυτή;
Το μεγάλο μυστικό του χειρογράφου για το οποίο έγιναν, υποτίθεται τόσες θυσίες; Ξεφούσκωσε σε μια σχολική παράσταση;

Ο ήρωας του Θέμελη βάλλεται από τις Αλήθειες των άλλων αλλά παραμένει ατάραχος. Μπορεί να τις αναγνωρίζει μπορεί και να τις εκτιμά αλλά δεν φαίνεται να αφήνει να τον επηρεάσουν. Καταλήγει να βολευτεί στη Γεννάδειο, αερίζοντας τακτικά το μεγάλο μυστικό που κατέχει στη θυρίδα της τράπεζας και αντιδρώντας σφόδρα στην νέα Αλήθεια που κομίζει ο γιος του, τον οποίο προπτρέπει να συμβιβαστεί όπως κι ο ίδιος.

Νομίζω ότι το βιβλίο θα κέρδιζε σημαντικά εάν πέρα από την υπόμνηση της ύπαρξης της αλήθειας των άλλων ο ήρωας δεν στεκόταν απαθής απέναντί τους αλλά πάλευε να συνθέσει μια νέα δική του Αλήθεια.

Λογοτεχνία: Η Τέχνη του Λόγου

"Η τέχνη, από μιαν άποψη, εκδικείται τη ζωή, γιατί η δική της δημιουργία είναι αληθινή δημιουργία με τούτη την έννοια: ότι είναι λυτρωμένη από το χρόνο, τις αναποδιές της τύχης, τα εμπόδια, και δεν έχει άλλο σκοπό από τον εαυτό της."

(Λουίτζι Πιραντέλο, Απόψε Αυτοσχεδιάζουμε)

"Μα βέβαια, εκεί βρίσκεται όλο το κακό! Στα λόγια! Έχουμε όλοι μέσα έναν κόσμο πραγμάτων! πώς μπορούμε να συννενοηθούμε, κύριε, αν στα λόγια που λέω, βάζω το νόημα και την αξία των πραγμάτων που είναι μέσα μου ενώ αυτός που τ' ακούει, αναπόφευκτα τούς δίνει το νόημα και την αξία που έχουν γι΄αυτόν, το νόημα και την αξία αυτού του κόσμου μέσα του; Νομίζουμε πως συννενοούμαστε και δεν συννενοούμαστε ποτέ".

(Λουίτζι Πιραντέλο, Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα)

Υπάρχουν Αλήθεια και Ψεύδος άραγε; ή υπάρχουν μόνον Νέον και Παλαιόν, και το Ψεύδος είναι απλώς το γήρας της αληθείας;

Είπες· «Θα πάγω σ' άλλη γη, θα πάγω σ' άλλη θάλασσα.

Μια πόλις άλλη θα βρεθεί καλλίτερη απ' αυτή.

Κάθε προσπάθεια μου μια καταδίκη είναι γραφτή

κ' είν' η καρδιά μου -σαν νεκρός- θαμένη.

Ο νους μου ως πότε μες στον μαρασμόν αυτόν θα μένει.

Οπου το μάτι μου γυρίσω, όπου κι αν δω

ερείπια μαύρα της ζωής μου βλέπω εδώ,

που τόσα χρόνια πέρασα και ρήμαξα και χάλασα.»


Καινούργιους τόπους δεν θα βρεις, δεν θάβρεις άλλες θάλασσες.

Η πόλις θα σε ακολουθεί. Στους δρόμους θα γυρνάς

τους ίδιους. Και στες γειτονιές τες ίδιες θα γερνάς

και μες στα ίδια σπίτια αυτά θ' ασπρίζεις.

Πάντα στην πόλι αυτή θα φθάνεις. Για τα αλλού -μη ελπίζεις-

δεν έχει πλοίο για σε, δεν έχει οδό.

Ετσι που τη ζωή σου ρήμαξες εδώ

στην κώχη τούτη την μικρή, σ' όλην την γη την χάλασες.


(Κωνσταντίνου Καβάφη, Η Πόλις, 1910)


Ομολογώ πως η σχέση μου με την ποίηση δεν είναι και η καλύτερη. Αντιλαμβάνομαι το μεγαλείο της, τα συμπυκνωμένα νοήματα που κουβαλάει, αλλά τις περισσότερες φορές δεν καταφέρνει να με "απογειώσει". Ισως βέβαια να είναι θέμα παιδείας. Είναι όμως κάποια ποιήματα σαν το πιο πάνω του Κωνσταντίνου Καβάφη που με απλότητα και αμεσότητα μιλάνε στην ψυχή κι ας γραφτήκανε πριν από εκατό σχεδόν χρόνια

Ψάχνοντας για τον Καβάφη "έπεσα" πάνω σε δύο κείμενα του γραμμένα με μία ελιτίστικη διάθεση τολμώ να πω, ιδιαίτερα το δεύτερο, που, ωστόσο, αποδεικνύουν το μεγαλείο ενός πνευματικού ανθρώπου. Τα παραθέτω αυτούσια.


1. Συχνά παρατηρώ τι λίγη σπουδαιότητα που δίδουν οι άνθρωποι στα λόγια. Ας εξηγηθώ. Ένας απλούς άνθρωπος (με απλούς δεν εννοώ βλαξ: αλλά όχι διακεκριμένος) έχει μιαν ιδέα, κατακρίνει ένα θεσμόν ή μιαν γενικήν γνώμην· ξεύρει ότι η μεγάλη πλειοψηφία σκέπτεται αντιθέτως προς αυτή· ως εκ τούτου σιωπά, θαρρώντας πως δεν οφελεί να ομιλήση, στέκοντας που με την ομιλία του δεν θ’ αλλάξη τίποτε. Είναι ένα μεγάλο λάθος. Εγώ πράττω αλλέως. Κατακρίνω λ.χ. την θανατικήν ποινήν. Μόλις τύχει ευκαιρία, το κηρύττω, όχι διότι νομίζω ότι επειδή θα το πω εγώ θα την καταργήσουν αύριον τα κράτη, αλλά διότι είμαι πεπεισμένος ότι λέγωντάς το συντείνω εις τον θρίαμβον της γνώμης μου. Αδιάφορον εάν δεν συμφωνή κανένας μαζί μου. Ο λόγος μου δεν πάγει χαμένος. Θα τον επαναλάβη ίσως κανείς και μπορεί να πάγη σε αυτιά που να τον ακούσουν και να ενθαρρυνθούν. Μπορεί από τους μη συμφωνούντας τώρα να τον θυμηθή κανένας – εις ευνοϊκήν περίστασιν εις το μέλλον, και, με την συγκυρίαν άλλων περιπτώσεων, να πεισθή, ή να κλονισθή η εναντία του πεποίθησις. – Έτσι και εις διάφορα άλλα κοινωνικά ζητήματα, και εις μερικά που κυρίως απαιτείται Πράξις. Γνωρίζω που είμαι δειλός και δεν μπορώ να πράξω. Γι’ αυτό λέγω μόνον. Αλλά δεν νομίζω που τα λόγια μου είναι περιττά. Θα πράξη άλλος. Αλλά τα πολλά μου τα λόγια – εμού του δειλού– θα τον ευκολύνουν την ενέργειαν. Καθαρίζουν το έδαφος.


2.Kάποτε σαν σκέπτομαι και αντιλαμβάνομαι δύσκολες έννοιες, και σχέσεις, και συνέπειες πραγμάτων και με πιάνει μια ιδέα που άλλοι δεν είναι εις θέσι να σκεφθούν και να νοιώσουν αυτά σαν και μένα· αυτό με κάμνει «uncomfortable». Γιατί αμέσως με περνά απ’ τον νου· Tι άδικο, να είμαι εγώ μια τέτοια μεγαλοφυΐα, και μήτε ν’ ακούομαι πασίγνωστα, μήτε ν’ ανταμείβομαι. Kαι τότε η ιδέα που ίσως απατώμαι, και βρίσκονται κι’ άλλοι πολλοί που σκέπτονται έτσι μεγάλα και ορθά με ανακουφίζει. Tι πράγμα λοιπόν που είναι το Συμφέρον, ή η Eπιθυμία της Aμοιβής! Πιο με ανακουφίζει η ιδέα να είμαι ίσος με πολλούς· παρά να είμαι ανώτερος και να στερούμαι της αμοιβής μου.


(Γ.Π. Σαββίδης, «Ανέκδοτα σημειώματα ποιητικής και ηθικής», Μικρά Καβαφικά, Β´, Ερμής, 1987)


Τα στοιχεία αντλήθηκαν από τον τον επίσημο δικτυακό τόπο του αρχείου Καβάφη στην διεύθυνση
http://www.kavafis.gr/index.asp

Χάρτες: Ιστορία Πρώτη

Ένα ζευγάρι μιας σύγρονης πόλης. Εκείνος ο άνθρωπος μηχανή. Εκείνη όμορφη σαν ηθοποιός. Σ' ένα χωριό κι ο ουρανός έτοιμος να στάξει. Το ταμπούρλο να καλεί σε μια μυσταγωγία ακατάλληπτη αλλά θεαματική. Ενώ τα κάρβουνα καίγονται το κορμί εκείνης παραδίδεται φλεγόμενο σε μια τελετή πρόστυχη μα λυτρωτική, καθαρτική.

Κι ο άνθρωπος μηχανή; Τον αγαπώ ακόμη, όπως δεν τον θέλω άλλο στο κορμί μου. Τι να ονειρευτεί πια. Ονειρευόμαστε όσα επιθυμούμε όχι όσα κατακτήσαμε. Οι πατούσες είχαν πάρει πια το αποτύπωμα του χώματος και της φωτιάς.

Η οικονομία στο λόγο, η ικανότητα να λες πολλά αφήνοντας στη σκιά τα περισσότερα δεν είναι κάτι που συναντάς συχνά στους νεοέλληνες λογοτέχνες, που παραδομένοι στη δυναστεία της εικόνας ξεχνούν πως η τέχνη του λόγου δεν είναι απλή αποτύπωση διαδοχικών εικόνων, ή κλινική παρατήρηση του πραγματικού... Η καλύτερη λογοτεχνία, βέβαια, ουδέποτε αδιαφόρησε για το πραγματικό. Αδιαφόρησε όμως για το βαθμό αληθοφάνειας, δια της οποίας θα τον αποδώσει. Και σε αυτό το βιβλίο ο Γρηγοριάδης φαίνεται πως το γνωρίζει καλά αυτό.